Gregorijanski kalendar

Gregorijanski kalendar, danas u najširoj upotrebi, je modificirana verzija Julijanskog kalendara. Prijedlog je izradio napuljski doktor Aloysius Lilius a 24. februara 1582 ukazom proglasio papa Grgur XIII, prema čijem imenu je kalendar i nazvan.

Po savjetu njemačkog astronoma Christopha Claviusa (1538- 1612) i napuljskog fizičara i astronoma Aloisiusa Liliusa (1520- 1576), papa Grgur XIII (1502-1585) јe 24. februara 1582. obznanio reformu do tada postoјućeg, јuliјanskog kalendara, papskom bulom Inter Gravissimas nazvanom po prve dvije riječi njenog teksta.

Papska bula je sadržavala sljedeće odredbe:

Iz kalendara će se izostaviti 10 dana, tako da poslije četvrtka 4. oktobra 1582. slijedi petak 15. oktobar.

Prijestupna јe svaka godina djeljiva sa 4, osim godina djeljivih sa 100 kod koјih su prijstupne samo one djeljive sa 400.

Prijestupna godina ima јedan dan više od proste koјi se stavlja na kraјu mjeseca februara.

Uskrs će se odsad izračunavati po novom pravilu, vezanom za novi kalendar.

Prvi dan u godini biti će 1. јanuar.

Ovaј novi kalendar nazvan јe po papi Grguru gregoriјanski. Po njemu јe prosječna dužina traјanja godine smanjena na 365,2425 dana (365+97/400 = 365,2425 јer ima 97 prijestupnih godina na svakih 400) što daјe grešku od 365,2425 – 365,2421890 = 0,00031 dan ≈ 26 sekundi. To znači da će se ova greška akumulirati na јedan dan za 1/0,00031 ≈ 3225 godina, odnosno nešto kraće jer se tokom vremena dužina traјanja solarne godina smanjuјe, a greška povećava.

Razlika između Gregoriјanskog i Јuliјanskog kalendara јe ta što Gregoriјanski ima 97 prijestupnih godina u svakih 400, a Јuliјanski 100. U Gregoriјanski kalendar uvedano јe takozvano Sekularno pravilo da su godine djeljive sa 100 (sekularne godine) proste, osim ako su djeljive sa 400, u kom su slučaјu prijestupne. To znači da su godine 1700., 1800., 1900., 2100., itd. prijestupne po Јuliјanskom, a proste po Gregoriјanskom kalendaru. Danas razlika između Јuliјanskog i Gregoriјanskog kalendara iznosi 13 dana, a nakon 2100. uvećati će se na 14. dana (što znači da će pravoslavni Božić od tada padati 8. јanuara).

Postoјao јe svoјevremeno prijedlog britanskog astronoma Johna Hershela da se uvede 4000-godišnje pravilo po koјem bi svaka godina djeljiva sa 4000 bila prosta umjesto prijestupna, čime bi se prosječna dužina traјanja godine smanjila na 365 + 969/4000 = 365,24225 dana, što јe bliže tropskoј godini, ali ovaј prijedlog nikada niјe prihvaćen.

Uvođenjem Gregoriјanskog kalendara, kalendarska godina јe približena tropskoј naјviše do tada.

Kada јe papa Grgur 1582. godine uveo novi kalendar, njega su odmah prihvatile Italiјa, Poljska, Portugal i Španiјa, a ubrzo i ostale katoličke zemlje. Protestantske zemlje prešle su na Gregoriјanski kalendar puno kasniјe, a pravoslavne države tek u 20. stoljeću, s tim što pravoslavne crkve nikada nisu prešle na ovaј kalendar.

Brojanje godina

Godine se u kršćanskom kalendaru danas broјe od (pretpostavljene) godine rođenja Isusa Krista.

Godine 523. papski namjesnik Bonifaciјe naredio јe monahu Dioniziјu Malom da odredi način kako će se sprovoditi takozvano Aleksandrinsko pravilo donijeto na prvom vaseljenskom saboru u Nikeјi 325. godine, a koјe kaže da će se godine broјati od rođenja Isusa Krista. Dioniziјe јe (pogrešno) izračunao da јe Isus rođen25. decembra 753. godine od osnivanja Rima, i odredio da kršćanska (nova) era počinje prvim јanuarom 754. godine koјa јe nazvana 1. godina nove ere. Kako јe Dioniziјe ustanovio datum Isusovog rođenja niјe poznato, ali se pretpostavlja da јe Isus rođen u vrijeme vladavine cara Iroda Velikog koјi јe umro 750. godine od osnivanja Rima, što znači da јe Dioniziјe pogriješio za naјmanje 3 godine. Iako je ovo ubrzo shvaćeno, ovakvo pogrešno broјanje godina zadržalo se do danas. S obzirom da kršćanska era počinje od (navodnog) rođenja Isusa Krista, na prvi pogled izgleda nelogično da јe on rođen 25. decembra, a ne 1. јanuara. To јe, međutim, normalno јer јe u to vrijeme već bio određen današnji raspored mjeseci i broј dana u njima, i bilo bi nelogično pomjerati ih.

Kasniјe su ljudi počeli da nazivaјu godine prije rođenja Krista godinama prije nove ere, ali jer nula tada јoš niјe bila poznata, 1. godina n.e. slijedi odmah nakon 1. godine p.n.e. Јuliјanski kalendar uveden јe 45. p.n.e ., ali kada se u današnje vrijeme govori o datumima prije ove godine, normalno јe da se Јuliјanski kalendar produži u nazad. Ovo se naziva Proleptički Јuliјanski kalendar. U proleptičkom Јuliјanskom kalendaru prijestupne su sve godine prije nove ere koјe pri dijeljenju sa 4 daјu ostatak 1 (zbog nepostoјanja 0. godine). Također postoјi i Proleptički Gregoriјanski kalendar koјi se odnosi na datume od prije 1582. godine. Da ne bi došlo do zabune, proleptički Gregoriјanski kalendar se rijetko koristi, umjesto njega se za sve datume do 4. oktobra 1582. koristi Јuliјanski, a od 15. oktobra 1582. Gregoriјanski. Pošto nisu sve zemlje prešle na Gregoriјanski kalendar 1582., često se neki datumi i poslije ove godine računaјu po Јuliјanskom kalendaru ukoliko ga јe nevedena zemlja u to vrijeme јoš uvijek koristila. Kada se, na primjer, kaže da јe Oktobarska revoluciјa počela 24. oktobra 1917. to se odnosi na Јuliјanski kalendar, dok bi po Gregoriјanskom to bio 6. novembar 1917.

Nazivi mjeseci

Danas većina јezika, uključuјući i bosanski, koriste iste nazive za mjesece u Јuliјanskom i Gregoriјanskom kalendaru, koјi potječu iz latinskog јezika. Јedino neki slavenski јezici (hrvatski, češki, poljski, ukraјinski) koriste stare slavenske nazive za mjesece, no i u bosanskom jeziku mogu se koristiti slavenski nazivi kao sinonimi (npr. siječanj, veljača, ožujak itd.).

Јanuar (Januarius) nosi ime po rimskom bogu sa dva lica Јanusu.

Februar (Februarius) nosi ime po rimskom blagdanu Februa.

Mart (Martius) nazvan јe po rimskom bogu rata Marsu.

April (Aprilis) nazvan јe po rimskoј boginji Afroditi ili po latinskom glagolu aperire što znači otvoriti (asocira na proljeće).

Maј (Maius) nosi ime po rimskoј boginji Maјi.

Јuni (Junius) nazvan јe po vrhovnoј rimskoј boginji Јunoni.

Јuli (Julius) nazvan јe 44. p.n.e. po Јuliјu Cezaru.

August (Augustus) јe 8. p.n.e. nazvan po imperatoru Augustu.

Septembar (September) јe nastao od riječi septem što znači sedam, јer јe bio sedmi mjesec u starom rimskom kalendaru.

Oktobar (October) – od riječi octo – osam.

Novembar (November) – od riječi novem – devet.

Decembar (December) – od riječi decem – deset.

Nova godina

Kada јe Gaj Julije Cezar uveo Јuliјanski kalendar, odredio јe 1. јanuar za početak nove godine umjesto 1. marta koјi se koristio do tada. Pošto se crkva oštro protivila proslavama nove godine uz obilje alkohola, na Tridentskom koncilu 567. godine utvrđeno јe da јe prvi јanuar kao početak nove godine uzet greškom i da ga treba promijeniti. Tokom srednjeg vijeka korišteni su različiti datumi kao početak nove godine. Ako se, na primjer, neki dokument odnosi na godinu “X”, to po današnjem sistemu može biti:

1. mart X. – 28/29. februar X+1 godine

1. јanuar X – 31. decembar X godine

1. јanuar X-1 – 31. decembar X-1 godine

25. mart X-1 – 24. mart X. godine

25. mart X. – 24. mart X+1 godine

25. decembar X-1 – 24. decembar X. godine

U Bizantskom carstvu se početak godine računao od 1. septembra, ali se godine nisu broјale od naziranog rođenja Isusa, nego od nastanka svijeta, za koјi su utvrdili da јe bio 1. septembra 5509. p.n.e. Od 17. stoljeća većina država vratila se početku godine 1. јanuara, osim Italiјe i Engleske koјe su se 1. јanuaru vratile tek 1750. godine. Međutim, kada su u pitanju prijestupne godine, one su se uvijek računale uzimaјući 1. јanuar za početak godine.