Zašto se raspala Jugoslavija (13)

Velika prevara

Kosovska kriza, gospodine Dizdareviću, sasvim sigurno, ne traje od ove godine, niti je kratkog vijeka.

DIZDAREVIĆ: Kosovska kriza je dugo trajala, niti je prema tome počinjala, niti se završavala u toj godini u kojoj sam predsjedavao u Predsjedništvu Jugoslavije. Tinjale su, takođe dugo, posljedice nekih događaja na Kosovu, kao i grešaka počinjenih u prošlosti prema Kosovu i na Kosovu. Događaji koji su potresli ovu pokrajinu, a samim tim i zemlju, i koji su ostavili trajne posljedice bile su demonstracije u novembru 1960., a neuporedivo više i teže posljedice su imali oni događaji u martu 1981. godine. To su bile velike demonstracije sa ljudskim žrtvama i ti događaji su ostavili duboke i trajne negativne posljedice na političko stanje, posebno na nacionalne odnose na Kosovu. Politika i praksa kasnijih godina prema Kosovu i na Kosovu nije prevazilazila te posljedice. Prije bi se moglo reći obratno - ona ih je produbljavala. Duboko sam uvjeren da će istorija dati ocjenu u kojoj mjeri je raspad Jugoslavije počeo upravo događajima na Kosovu, i oko Kosova, zbog toga što su se tamo odigrali prvi veliki unutarnji potresi u zemlji i što su se mnoge različite i sukobljene političke tendencije i kontraverznog odnosa spram Jugoslavije u tim godinama splele oko Kosova. Stanje u toj pokrajini je korišćeno da se raspaljuje velikosrpski nacionalizam i njegove pretenzije, a stanjem na Kosovu su se koristili, i to obilato, i svi drugi nacionalizmi u Jugoslaviji.

Pogotovo velikosrpski.

DIZDAREVIĆ: Pogotovo, rekao sam, velikosrpski.

Gospodine Dizdareviću, poslije Drugog svjetskog rata Albanci su stekli ravnopravnost, ali je još dugo vremena trebalo da proteče da ona bude i stvarna.

DIZDAREVIĆ: Nesumnjivo je da je oslobođenje Jugoslavije, i ubrzo poslije oslobođenja uspostavljanje autonomije na Kosovu, pa samim time i ravnopravnosti Albanaca u Jugoslaviji, bilo veliko istorijsko dostignuće. Međutim, više godina poslije rata Albanac nije mogao biti na čelu Saveza komunista Pokrajine, što je tada bila najvažnija funkcija. Da se i ne govori o istaknutim funkcijama u Srbiji i Federaciji. Sporo su obrazovani i afirmisani albanski kadrovi, favorizovani su kadrovi srpske i crnogorske nacionalnosti, njihov broj je bio nesrazmjerno veći od učešća Srba i Crnogoraca u ukupnom broju stanovnika na Kosovu. Dugo se interno povlačila izvjesna rezervisanost i nepovjerenje prema albanskim kadrovima. To se, prije svega, ispoljavalo iz Srbije, ali ne samo iz Srbije.

Kada su se stvari počele mijenjati?

DIZDAREVIĆ: Napredak je posebno zabilježen 1963. godine kada je napravljen krupan korak u ustavnom uređenju zemlje i to donošenjem novog ustava, jer su tada pokrajine u Jugoslaviji, to znači Vojvodina i Kosovo, dobile daleko veća ustavna prava i ustavne garancije svoje autonomnosti. Do snažnog i punog zaokreta, međutim, došlo je poslije takozvanog Brionskog četvrtog plenuma Saveza komunista Jugoslavije, 1966. godine. Tada je izvršen obračun sa centralističkim i antireformskim snagama i deformacijama u organima bezbjednosti. Jedan od trojice najistaknutijih rukovodilaca Jugoslavije, Aleksandar Ranković, za koga se smatralo da personifikuje konzervativne i antireformske tendencije i oko čijeg su se imena, nezavisno od njegove volje, kasnije okupljale konzervativne i nacionalističke struje, je tom prilikom smijenjen. Tada su osuđene i pojave nepovjerenja i nezakoniti postupci prema pripadnicima albanske nacionalnosti. Posebno, osuđeno je sve ono što su prema Albancima činili organi kosovske bezbjednosti, u kojima su, da ponovim, dominirali kadrovi srpske i crnogorske nacionalnosti. U tim organima su, sa promjenama koje su uslijedile poslije Brionskog plenuma, došle i promjene u nacionalnom sastavu or-gana bezbjednosti. Od tada su albanskim kadrovima bila širom otvorena vrata na Kosovu. Dominirali su u svim organima Pokrajine, imajući u vidu činjenicu da je tada albansko stanovništvo na Kosovu predstavljalo skoro 80 posto ukupne tamošnje populacije. Bili su, neuporedivo više nego do tada, zastupljeni u organima Federacije, ali mnogo skromnije i sa mnogo manje faktičkog uticaja u organima Srbije. Moram da kažem da su od tada, sve najvažnije funkcije Jugoslavije bile dostupne albanskim kadrovima.

Vi u svojoj knjizi, koja nosi naziv “Od smrti Tita do smrti Jugoslavije” i koja će uskoro izaći iz štampe, u izdanju izdavačkih preduzeća “Longo Editore Ravena” iz Bolonje i “OKO” iz Sarajeva, koje je odgovorno za područje bivše Jugoslavije, taj period položaja Albanaca na Kosovu zovete “renesansom”. Ali, ipak, to nije bilo tako lako prihvaćeno u srpskom rukovodstvu.

DIZDAREVIĆ: Promjene o kojima govorim, koje su se odigrale 1966. godine i otvorile jedan proces mijenjanja odnosa, nisu bile prihvaćene od jednog dijela kadrova srpske i crnogorske nacionalnosti na Kosovu. Počeo je čak i odlazak tih kadrova u Srbiju. Promjene su teško prihvatane i šire, među kosovskim Srbima i Crnogorcima. Javljalo se strahovanje da Srbi i Crnogorci na Kosovu bivaju potiskivani. Takva shvatanja su kod mnogih oživljavala klice nacionalizma. Neprekidno je podgrijavano takvo raspoloženje od strane nacionalističkih krugova u Srbiji, a konzervativno- birokratske i nacionalističke snage u Srbiji nikada se nisu pomirile sa politikom pune ravnopravnosti Albanaca i sa jačanjem uloge pokrajina u Federaciji.

Vjerovatno možemo naći greške i kod kosovskog rukovodstva albanske nacionalnosti. Koje su bile njihove greške?

DIZDAREVIĆ: Oni su, nažalost, počeli da čine greške koje su veoma slične greškama činjenim prema njima. Počeli su, recimo, da ignorišu granice između nacionalne afirmacije i razvijanja nacionalne samosvijesti, s jedne, i onoga što bi moglo da se deformiše u nacionalistička osjećanja, sa druge strane. U praksi, počela je da se iskazuje neosjetljivost prema položaju Srba, Crnogoraca, Turaka, Muslimana i drugog nealbanskog stanovništva na Kosovu. Čak je u jednom periodu postojala i pojava albanizacije pripadnika nekih nealbanskih nacionalnosti. Naprimjer, bila je izrazita tendencija albanizacije Turaka kojih nije bilo malo na Kosovu, jer postojala je jedna brojna turska nacionalna manjina. Sve ovo, naravno, uz veoma kompleksna osjećanja u nacionalnoj svijesti i s teškom prošlošću Albanaca. A ostaci toga kako su Albanci tretirani, koliko su bili obespravljeni u prošlosti, i svijest o tome su bili veoma jaki i žilavi. Sve je to bila zahvalna hrana i jednom i drugom nacionalizmu, pa dakle i albanskom nacionalizmu.

Kada se sad stvari malo pogledaju unazad, iz odgovara koje ste vi dali na mojih prvih nekoliko pitanja, ispada da su sudari dva rukovodstva, dakle rukovodstva Republike Srbije i albanskog rukovodstva na Kosovu bili vrlo, vrlo česti.

DIZDAREVIĆ: Da, oni su u dugom nizu godina bili odnosi, rekao bih, sukobljenih interesa i sudaranja različitih gledišta. Bili su to odnosi uzajamnog nepovjerenja, pa i podozrenja. Više su se trošile, sa obje strane naravno, energije na te i takve sudare, više se svako bavio sumnjama u namjere onog drugog, nego onim što je zajedničko i što bi se zajedničkim naporima moglo učiniti i onda uzroci tih nepovjerenja, uzroci tih sudara i uzroci sukobljavanja tih interesa, otklanjati. U dijelovima rukovodstva Srbije bila je stalno prisutna i izražena tendencija unitarističkog i centralističkog regulisanja odnosa unutar Srbije. Time je, ustvari, autonomija pokrajina, u tom dijelu srpskog rukovodstva i krugova u Srbiji, shvatana više formalno nego faktički. Takvim shvatanjem pokrajine su se pokušale svoditi na neke administrativne okruge. Bila su takođe prisutna i protivljenja da se autonomije izraze konceptom u odnosima u Federaciji, da su autonomije konstitutivni faktor Federacije, što znači da autonomije učestvuju u radu i odlučivanju svih organa Federacije. U pokrajinama je, sa druge strane, stalno bilo prisutno jedno ekstremno shvatanje autonomije, jedna težnja da se ta autonomija izražava direktno i samo u Federaciji, a što je moguće manje u republici.

TITOVA ISTORIJSKA GREŠKA

Ispada da je faktički u tih posljednjih pedeset godina postojao samo jedan period razumijevanja između rukovodstva Albanaca na Kosovu i rukovodstva Srbije - to je period poslije četvrtog plenuma, odnosno par godina nakon što je smijenjen Ranković.

DIZDAREVIĆ: To je tačno. Kada se gleda čitav period, različito su se ispoljavale te razlike i različito su se ispoljavali ti sudari. Nekad intenzivnije, a nekad manje intenzivno, ali je trajno postojalo ono što sam maločas rekao. Može se sa punom sigurnošću reći da je rukovodstvo Srbije neposredno poslije četvrtog plenuma, na čijem je čelu u početku bio Dobrivoje Radosavljević, a u periodu 1968. i 1972. Marko Nikezić kao predsjed-nik Centralnog komiteta i Latinka Perović kao sekretar Centralnog komiteta, sa jednim potpuno novim i, rekao bih, izrazito progresivno orijentiranim sekreterijatom i većinskim sastavom Centralnog komiteta, bilo istinski demokratski orijentisano. Željelo se povesti Srbiju putem viših civilizacijskih dometa, izvesti je iz zarobljenosti nacionalističke tradicije “opanka”, da tako kažem, izvesti je iz zarobljenosti nekakvog palanačkog shvatanja odnosa i razvoja u zemlji i izvesti je iz tradicionalnog, radikalističkog, pašićevskog politikanstva. To je bilo jedino rukovodstvo koje je bilo jedinstveno u principijelnoj borbi protiv velikosrpskog nacionalizma. Imalo je principijelan i ničim opterećen stav prema međunacionalnim odnosima u Srbiji i u Jugoslaviji, bilo je angažovano da se odnosi sa pokrajinama regulišu uz puno poštovanje njihove autonomije. Upravo na tom pitanju došlo je do sukoba sa suprotstavljenim birokratsko- centralističkim i velikosrpskim tendencijama, dakle do sukoba unutar tog, ili da kažem, unutar šireg političkog establišmenta u Srbiji. Prilikom rasprave o amandmanima na Ustav Jugoslavije 1971. godine, ponovo su na površinu izašle te razlike oko položaja pokrajina. To se, uostalom, redovno dešavalo kad god je dolazilo do promjene ustava i do rasprave o odnosima republika i o položaju pokrajina. Marko Nikezić, Latinka Perović, Predrag Ajtić i kompletan sekreterijat Centralnog komiteta SK Srbije, zalagali su se za regulisanje položaja pokrajina kao konstitutivnih faktora i direktno zastupljenih u organima Federacije i uz puno poštovanje njihove autonomije u Srbiji. Nasuprot tome, djelovala je jedna snažna struja, koju je predvodio tadašnji predsjednik republičkog parlamenta, Dragoslav Draža Marković. Ona je nastojala da ograniči konstitutivni status pokrajina u Federaciji, i nudila rješenje kojim bi odnosi unutar Srbije, unutar republike, bili što je moguće više centralistički. Sukob je bio gotovo javan. Nadvladao je, kada je riječ o amandmanima na Ustav Jugoslavije, stav rukovodstva Saveza komunista Srbije. Konzervativne i velikosrpske snage, međutim, nisu to nikada oprostile Marku Nikeziću, Latinki Perović i čitavom rukovodstvu koje je vodilo politiku kakvu sam maločas pomenuo. Tim prije, što je ustvari to bio i dio jednog šireg sukoba između, na jednoj strani, odlučne orijentacije za demokratizaciju odnosa u zemlji, a sa druge strane, konzervativne i tradicionalističke tendencije koja je zakivala stanje na onome na čemu je ono bilo i pokušavala da ga vraća nazad. Tada je krenula akcija za obaranje tog rukovodstva. U tome su se udružile i birokratske i nacionalističke snage u Srbiji i svi oni koju su smatrali svoj položaj ugroženim takvom politikom kakvu je vodilo rukovodstvo Marka Nikezića. U igri su bila svakakva sredstva, od intriga i podmetanja laži Marku Nikeziću i Latinki Perović, do stalnog prezentiranja predsjedniku Titu lažnih informacija protiv njih. Ta politika je, nažalost, likvidirana, likvidirano je to rukovodstvo 1972. godine, i to je imalo dalekosežne i negativne posljedicepo razvoj i odnose u Jugoslaviji. Po mom uvjerenju, bila je to istorijska greška onih koji su to mogli da spriječe - nažalost, i predsjednika Tita i Edvarda Kardelja i drugih tadašnjih vodećih ličnosti iz kruga Titovih najbližih saradnika.

Vi u svojoj knjizi, u jednoj fusnoti, čak spominjete primjer da je Tito predlagao Nikeziću da smijeni Markovića, što je ovaj odbio.

DIZDAREVIĆ: Kada je došlo do sudara oko amandmana na ustav 1971. godine, sudara koji je već postao javan, nosilac konzervativne tendencije i akcije u Srbiji i kasnije akcije za obaranje Marka Nikezića i Latinke Perović je bio Draža Marković. Samo godinu i po dana prije, zbog njegovog angažovanja protiv ustavnih promjena, odnosno za jednu tendenciju koja zagovara centralizam u Srbiji, a umanjuje autonomnost i konstituivnost autonomija unutar Federacije, Tito je u ragovoru sa Markom Nikezićem tražio da se Draža smijeni. Marko Nikezić to nije prihvatio. On je smatrao da razlike treba da ostanu na terenu političke konfrontacije i političke bitke za ono što je najispravnije. Draža je vratio sasvim drugačije.

Zanimljivo je, takođe, da protiv politike Marka Nikezića i Latinke Perović nisu samo bili Draža Marković i drugi srpski kadrovi koji su bili na ovoj drugoj strani, nego i rukovodstvo sa Kosova, Albanci sa Kosova.

DIZDAREVIĆ: Nažalost, i to se dogodilo. Moram da kažem da je rukovodstvo, na čelu sa Markom Nikezićem, istrajavalo na politici i praksi poštivanja autonomije. Sa druge strane, iz kosovskog rukovodstva, iz albanskog dijela kosovskog rukovodstva, bila je stalna tendencija da se, ili stalno zagovaranje prakse neke totalne autonomije, da se bude što manje sa Srbijom i što dalje od Srbije.

Koji su oni interes našli da budu protiv Marka Nikezića i Latinke Perović?

DIZDAREVIĆ: Kada je došlo do obračuna sa Markom Nikezićem i Latinkom Perović, odnosno sa tom politikom u Srbiji, moram da kažem da su se albanski rukovodioci tada pridružili onima koji su bili za obaranje tog rukovodstva. Na jednom sastanku koji je vodio i kojem je predsjedavao Tito, bili su najistaknutiji albanski kadrovi, Fadilj Hodža i Veli Deva. Oni su uzeli učešća u likvidaciji jedne politike koja se dosljedno, usuđujem se reći, ponekad bolje i sa mnogo više širine od njih samih, od samih albanskih kadrova, koja se angažovala za autonomiju Kosova i za punu ravnopravnost albanskog naroda. Pitali ste zašto je tako bilo. Mislim, da je suština u različitim shvatanjima sistema uJugoslaviji. Oni su više bili, po nekim shvatanjima, bliže nekoj konzervativnoj struji, nego ovoj demokratskoj koju su predvodili i personificirali Nikezić i Perović.

EVOLUCIJA RAĐA MILOŠEVIĆA

Tako se faktički događa da je, na neki način, smjena Latinke Perović i Marka Nikezića, omogućila dolazak na vlast Slobodana Miloševića?

DIZDAREVIĆ: U godinama što su dolazile poslije obaranja tog rukovodstva Srbije nastavilo se sa povremenim oscilacijama i, rekao bih, negativno evoluiralo stanje u kojem su malo po malo osvajale društvenu scenu, unitarističke i velikosrpski nastrojene, ili potpuno velikosrpski orijentisane snage u Srbiji. Naravno, to je bio jedan proces koji je dugo trajao i u kojem su potiskivani svi oni koji su težili punoj demokratizaciji i ostvarivanju pune političke ravnopravnosti unutar Srbije i unutar Jugoslavije. Ta negativna evolucija je, ustvari, završena dolaskom Slobodana Miloševića na čelo, prvo Saveza komunista Srbije, na famoznoj Osmoj sjednici Centralnog komiteta Srbije u septembru 1987. godine, a onda pretvaranjem te funkcije u jednu vladarsku funkciju u Srbiji. Faktički je prihvaćen nacionalistički memorandum Srpske Akademije nauka i umjetnosti kao politika Srbije. Političkom likvidacijom svih u širem rukovodstvu Srbije koji nisu prihvatali tu politiku, nametnutu na Osmoj sjednici definitivno i za dugo vrijeme u Srbiji je zavladala nedemokratska praksa i velikosrpska politika i jačalo je sve ono što je najzaostalije i najprimitivnije, sa katastrofalnim posljedicama razbijanja Jugoslavije, agresijom i zločinima. Moram da kažem, to je bila otvorena antialbanska politika, raspaljivala je mržnju i izazivala neprekidne napetosti na Kosovu i stalno palila fitilje kasnijih požara koji su se odigrali na Kosovu. Dogodilo se upravo ono na šta je, kao opasnost, ukazivala ne jednom, ali to treba pomenuti, Latinka Perović na plenumu Centralnog komiteta srpskih komunista, još daleke 1972. godine, dva - tri mjeseca prije nego što će biti smijenjena. Ona je tada rekla: “Srbija koja bi bila konzervativna i nacionalistički orijentisana iznutra, brzo bi postavila pitanje svoje posebne uloge u tome i prava u Jugoslaviji.” To se doista i obistinilo.

Hipotetički, da je politika rukovodstva Marka Nikezića i Latinke Perović ostala na vlasti u Srbiji, da je nastavljen proces demokratizacije, da nisu bili smijenjeni od strane Tita, da li bismo mogli reći da sa jednim takvim razvojem događaja, razvojem demokracije, Milošević se faktički ne bi mogao niti pojaviti niti opstati?

DIZDAREVIĆ: Ja sam uvjeren, da je ostala ta politika koju su personificirali Marko Nikezić i Latinka Perović i krug, ne mali, istomišljenika i najbližih saradnika, da bi čitav razvoj išao drugačijim, jednim pozitivnim putem u Srbiji, a onda i sa velikim uticajem Srbije na klimu i razvoj u čitavoj zemlji. Međutim, kao što sam rekao, poslije tog obračuna stvari su krenule u suprotnom smjeru.

Nikezić i Perović su, ustvari, sačekali na funkcijama demonstracije 1968. godine, prve ozbiljne demonstracije Albanaca na Kosovu.

DIZDAREVIĆ: Da, upravo je to bio period, neposredno poslije dolaska na čelo Saveza komunista Srbije Marka Nikezića i Latinke Perović. 27. novembra 1968. godine, dan uoči dana državnosti, praznika susjedne Albanije, vi znate da su 1968. bile studentske demonstracije u čitavoj zemlji, i sami ste u njima učestvovali, koliko se sjećam……

Jesam, dobro se sjećate.

DIZDAREVIĆ: Ali, za razliku od onih demonstracija koje su se odigrale u Beogradu, Sarajevu i drugim gradovima, i koje su bile politički i socijalni protest u mnogo čemu shvatljiv, prištinske demonstracije studenata su bile jednonacionalne i nacionalističke. Nisu bile samo studentske, ušešće je bilo i malo šire. Bile su izrazito agresivne i rušilačke. Studenti koji su demonstrirali u Prištini razbijali su izloge, prevrtali automobile, pjevali nacionalističke pjesme, izvikivale su se parole da NOB nije donijela slobodu Albancima, uzvikivalo se: “Kosovo Republika”, tražilo samoopredjeljenje Albanaca i klicalo: “Živio Enver Hodža”, “Živjela Albanija.” Došlo je do sukoba sa policijom, a istog dana su se dogodile demonstracije ne samo u Prištini nego i u nekim drugim gradovima na Kosovu. Kosovsko rukovodstvo je tada ocijenilo, na njegovom čelu je bio Veli Deva, koji je i izrekao ocjenu da nema sumnje da demonstracije imaju neprijateljski karakter i da će pokrajinski komitet djelovati u skladu sa tom ocjenom, da je riječ o demonstracijama organizovanim od strane neprijatelja. U ocjeni demonstracija i nastojanju da one ne posluže kao povod raspaljivanju velikosrpskog odnosa prema Albancima i izazivanju revanšizma, i otvaranju prostora revanšizmu, ključnu ulogu je odigralo tadašnje rukovodstvo Saveza komunista Srbije, na čelu sa Nikezićem. Ono to nije dozvolilo i ono je dalo jednu vrlo trezvenu, sa jednom istorijskom genezom, ocjenu kako je bilo moguće da do takvih demonstracija dođe. Osnovni stav srpskog rukovodstva je bio da se ne smije dozvoliti nikakav revanšizam i nikakvo stvaranje nepovjerenja prema albanskoj narodnosti u cjelini, i prema albanskim kadrovima takođe.

Nakon 1968. imamo demonstracije 1981. godine, koje su po ocjenama koje iznosite rušilačke.

DIZDAREVIĆ: Da. U martu i početkom aprila, događaju se jednonacionalne demonstracije Albanaca na Kosovu. Bunt je počeo u Prištini i imao je rušilački karakter. Demonstranti su upotrijebili čak i oružje. Uslijedile su potom demonstracije i na drugim mjestima na Kosovu, u Prizrenu, Uroševcu i tako dalje, da bi dostigle kulminaciju ponovo u Prištini, 2. i 3. aprila. U Prištini su demonstracije bile najagresivnije i najrazornije i tu je došlo do oružanog sukoba između demonstranata i policije. Živote je izgubilo osam demonstranata, jedan policajac, bilo je pedeset pet ranjenih demonstranata i nekoliko policajaca, na obje strane je bilo mnogo povrijeđenih. Učešće na demonstracijama je zaista bilo masovno, učestvovali su i studenti i đaci, solidarnost je bila masovno iskazivana u preduzećima, sa demonstrantima su se solidarisali čitavi kolektivi, a takođe i jedan dio inteligencije. Koliki je bio stepen agresivnosti tih demonstracija, uz ovo što sam rekao, uz pogibiju, uz veliku tragediju jer su pale ljudske žrtve, pokazuje i činjenica da se u tadašnjem rukovodstvu Službe državne bezbjednosti u Federaciji, strahovalo da taj bunt može da se pretvori u ustanak. Demonstracije su imale izrazito nacionalistički karakter, osnovna parola je bila “Kosovo republika” i pri tome se pozivalo na ujedinjenje svih albanskih krajeva, što je težnja stvaranja velike Albanije, nošene su slike Envera Hodže, njemu se klicalo i veličao se u parolama najstaljinističkiji režim za koga se zna, Enverov režim u Albaniji. Bilo je očito da su demonstracije bile organizovane od strane ilegalnih nacionalističkih organizacija, a kasnije su neke od tihorganizacija i neke kolovođe tih demonstracija otkriveni. Međutim, one nisu zaustavljane političkim sredstvima nego silom, upotrebom policije i demonstracijom vojske. Državni vrh je tada u Prištini i Kosovskoj Mitrovici proglasio vanredno stanje, koje je doduše trajalo kratko, samo nedjelju dana, ali je u čitavoj pokrajini proglašena krizna situacija, što je neka blaža varijanta nekog vanrednog stanja, koja je, zapravo, trajala skoro dvadeset mjeseci. Po političkim ciljevima, po masovnosti i po upotrijebljenim sredstvima, nemiri su bili do tada najagresivniji atak na stabilnost i Kosova i Jugoslavije. Do tada se tako nešto u Jugoslaviji nije događalo, ni dogodilo. Bio je to politički zemljotres, ustvari, koji je uzdrmao stabilnost i odnose u zemlji, a posljedice su imale trajno dejstvo. Bio je to, zapravo, početak pretvaranja Kosova, u godinama koje su uslijedile, u žarište krize u Jugoslaviji. Tu je počinjala kriza jugoslovenskog opstanka.

Vi ste negdje u ta doba, 1981. godine, bili na dužnosti, na funkciji u Skupštini Jugoslavije. Kosovo je tada i formalno, ako smijem reći, postalo jugoslovenski problem.

DIZDAREVIĆ: Ustvari, ti su događaji, koji su se odigrali, Kosovo stavili na dnevni red ali sad kao jugoslavenski problem, kao problem odnosa između Srbije i njenih pokrajina. To je tražilo da se stalno vraćamo poukama koje su se morale izvući iz tih događanja na Kosovu. Bilo je, pored ostaloga, očigledno da je jedan od uzroka tog stanja na Kosovu birokratizacija organa vlasti. Bila je izrazita njihova zatvorenost u sebe i odvojenost od naroda. To nije bila samo pojava na Kosovu. Kosovo je samo upozorilo do čega ta pojava može da dovede u zemlji u cjelini. Ocjenjivali smo tada da su u reakcijama na kosovske događaje ohrabrene centralističke tendencije, i to posebno u Srbiji.

Vi ste 1982. i 1983. bili prvi čovjek jugoslavenskog parlamenta, predsjednik Skupštine Jugoslavije. Ko je pokretao raspravu o Kosovu i na koji način?

DIZDAREVIĆ: Pitanja o stanju na Kosovu u Skupštini Jugoslavije su najčešće postavljali pojedini delegati i poslanici iz Srbije i sa Kosova. I to uglavnom Srbi i Crnogorci, i to većinom na jedan nacionalistički obojen način. Prednjačio je u tome, u tom trenutku kada sam ja predsjedavao Skupštinom, najekstremniji velikosrbin u Skupštini, Crnogorac Batrić Jovanović. Bila su to, od strane tih poslanika, više pitanja koja su bila optužbe nego pokretanje rasprave da bi se doprinosilo stabilizovanju prilika u tom dijelu zemlje, stabilizovanju prilika poslije tog velikog potresa. Tim povodom su u Skupštini bile brojne polemike između tih poslanika i poslanika Albanaca. Mi smo tada u Skupštini vodili i raspravu o iseljavanju Srba i Crnogoraca sa Kosova i ja sam predložio da Skupština ne usvaja nikakve zaključke dok jedna delegacija Skupštine ne ode na Kosovo i neposredno se upozna sa stanjem koje je u tom trenutku bilo na Kosovu, u cjelini naravno, a posebno u ovom segmentu iseljavanja Srba i Crnogoraca. Ja sam vodio tu delegaciju na Kosovo, vidjeli smo da je problem iseljavanja Srba i Crnogoraca pod pritiskom stvorene političke klime, događajima 1981. godine, jedan od najtežih. Naišli smo, međutim, na mnostvo primjera da se doista na Kosovu vodila jedna vrlo široka politička akcija sa nastojanjem da se prevazilaze i uzroci i posljedice pomenutih dramatičnih događaja iz 1981. godine. Stanje je tada na Kosovu, po našem uvidu, bilo bolje od predstava koje su dominirale u zemlji. U zemlji se malo znalo o tim pozitivnim naporima koji su tamo činjeni. Očigledno je bilo da su ti napori tražili veću podršku i veću pomoć iz čitave zemlje. Meni su se tada kosovski rukovodioci žalili, naročito albanski rukovodioci na Kosovu, da nema, da ne osjećaju podršku ni iz organa Federacije. Mi smo se na Kosovu sreli tada i sa posljedicama jednog pogubnog dejstva isključivo negativnog pisanja o Kosovu. I to beogradske štampe prije svega, koja je sijala sumnje u albansku nacionalnost, narodnost u cjelini, a u albanske kadrove posebno. Meni je ostao u sjećanju jedan razgovor sa jednim prvoborcem narodnooslobodilačkog rata, u Gnjilanima, koji je većbio u poodmaklim godinama, narušenog zdravlja, koji je danonoćno bio angažovan u borbi za stabilizovanje stanja, a protiv iredente, protiv albanskog nacionalizma, koji mi je prosto plakao kada je rekao slijedeće: “Nama se ne vjeruje, mi izgaramo u borbi da stabilizujemo prilike, mi izgaramo u borbi protiv albanskog nacionalizma i iredente, nas bi ta iredenta, ako bi nadvladala, prve likvidirala, mi bismo bili prvi obješeni, a nama se ne vjeruje!” Dakle, iz Srbije se tada raspaljivao, u Srbiji se tada počeo raspaljivati jedan krajnje negativan, velikonacionalni odnos prema Albancima i nepovjerenje prema Albancima u cjelini.

Valjda je to i bio razlog što ste o tome javno govorili?

DIZDAREVIĆ: Ja sam tada smatrao da treba sve ovo javno da kažem i ja sam to rekao na Kosovu. Poslije toga sam bio dugo “čerečen”.

Ja sam vas to namjerno pitao, jer ispada faktički da je lavina kritika koja je nastupila ipak možda manje bila vezana za to što ste to rekli, a više zbog toga što ste išli na Kosovo kao federalni funkcioner. Mislim da je faktički to bio na neki način pokušaj da se spriječi direktni kontakt Federacije i Pokrajine.

DIZDAREVIĆ: Direktno je prigovarano i ja sam direktno javno optuživan u beogradskoj štampi i u srpskoj skupštini da sam išao na Kosovo bez predsjednika Skupštine Srbije. Tadašnji predsjednik Skupštine je bio Branko Pešić, sa kojim sam ja inače imao veoma dobre lične odnose i veoma korektnu saradnju. Branko je učestvovao u dogovoru nas u Skupštini Jugoslavije da idemo na Kosovo. Ja sam njemu predlagao da ide sa mnom u delegaciji, a on mi je rekao: “Pa dobro, ja sam prije deset dana bio na Kosovu i zaista nema potrebe da ponovo idem”. Koristio se, ustvari, svaki razlog da se ograniči direktna komunikacija Federacija - Pokrajina, i da sve mora da ide preko ili kroz rukovodstvo Srbije. Čak je tada prigovarano i Milki Planinc, koja je bila predsjednik savezne vlade, što je išla u Vojvodinu bez predsjednika vlade Srbije. To je, naravno, bio širi dio tendencija o kojoj smo govorili.

u idućem broju: Raif Dizdarević: RAZGOVOR GLUHIH